mydimamema: maternalisme paternalisme en populisme

In zijn beroemdste boek 'De weg naar slavernij' had Hayek het nog vol minachting over liberalen die meegingen met de uitspraak van Lenin dat we geen omelet kunnen bakken zonder de eieren ervoor eerst te breken & die daarom de vele uiterst schokkende revolutionaire wreedheden en gewelddaden goedkeurden: de eutopische neoliberale megaomelet smaakte hem beter dan de communistische ...

Margaret Thatcher en Friedrich Hayek waren bevriend. Toen MT tijdens een bijeenkomst van de Con-servatieve partij te maken kreeg met verzet tegen haar al te radicaal geachte koers, pakte ze een dik boek uit haar tas, sloeg ermee op tafel & zei met 'n stem die geen tegenspraak duldde: "THIS
is what I believe!". Het dikke boek was ook hier weer 'The Constitution of Liberty'. Maar FH vond dat MT niet radicaal genoeg was: hij raadde haar aan om in Engeland het Chileense voorbeeld te gaan volgen. DAT was zelfs deze 'Iron Lady', die de Chileense economie wel degelijk bewonderde, TE gortig ...

Zij antwoordde haar intellectuele goeroe met een korte, bitse notitie: "Ik ben ervan over-tuigd dat je het ermee eens bent dat in Groot-Brittannia, met onze democratische instututies en de nood-zaak van een hoge mate van maatschappelijke consensus, een aantal van de maatregelen die men in Chili heeft genomen, totaal onaanvaardbaar zijn. ONZE hervorming miet in overeenstemming met onze constitutie en onze tradities plaatsvinden. Af en toe zal de voortgang ervan dan ook pijnlijk langzaam gaan!". Die woorden van MT waren zorgvuldig gekozen. Want - en dat heeft tot veel misver-standen over FH's filosofie geleid - in 'The Constitution of Liberty' houdt Friedrich Hayek juist een Pop-periaans getint pleidooi voor langzame maatschappelijk veranderingen met respect voor de traditie ...

HOE valt deze tegenspraak tussen een diep utopisch geloof en een conservatief pleidooi voor het respecteren van overgeleverde gewoonten, te begrijpen? Is het, zoals wel gesuggereerd is, een soort van camouflagestrategie voor intellectuelen met een conservatieve inslag? Nee! Want FH schrijft zelf:
"Ik heb een intellectueel werktuig willen construeren dat klaarligt om ons te helpen, wanneer we geen andere keuze hebben dan de wankelende maatschappelijke structuren te vervangen door een beter bouw-werk!". Vladimir Lenin had het in 'Staat en revolutie' niet beter kunnen zeggen ...

In 'The Constitution of Liberty' zingt FH de lof van spontaan gegroeide, niet bewust geplande maatschap-pelijke traditie en instituties: hierin is volgens hem meer wijsheid opgeslagen dan waarover enige planner,
bestuurder of filosoof kan beschikken. Het gaat hier om impliciete kennis, die niet netjes geformaliseerd en gesystematiseerd kan worden. FH noemt dat 'tacit knowledge', waar we voorzichtig mee moeten leren omspringen. De instituties waarin deze opgeslagen ligt mogen we slechts uiterst langzaam hervormen, want deze instituties zijn, met een centraal begrip uit FH's filosofie, 'spontaan gegroeid', door niemand bedacht ...

WAT bedoelt Hayek hier nu eigenlijk? Aanvankelijk vroeg ik {HA} me af: zijn alle historische tradities goed
en positief? Hoe zat het dan eigenlijk met onderdrukking en uitbuiting waaraan soms juist door bewuste ideeen en handelingen van individuen een einde was gemaakt? Welke rol hadden machtsverhoudingen bij
de ontwikkeling van instituties en gewoontes? Waren er geen gegroeide instituties te bedenken, die in naam van een ethisch principe als rechtvaardigheid afgeschaft dienden te worden? Vragen te over ...

Maar antwoorden geeft FH niet. Of misschien toch wel? Langzaam daagde me dat Hayek bij zijn lofzang op
spontaan gegroeide instituties eigenlijk maat EEN enkele institutie voor ogen had: de vrije markt .......

Alle andere instituties, waaronder de door Hayek als uiterst belangrijk gepresenteerde 'rule of law', de gelijkheid voor de wet, blijken niet alleen in de praktijk (Chili & Engeland) maar ook in de theorie op-geschort of opzijgeschoven te kunnen worden als de vrijmaking van de markt dit vereist ...

In zijn vroege werk 'De weg naar slavernij' had Hayeh de lof van de vrije markt al gezongen en vooral ook de onmogelijkheid van een socialistische planeconomie aangetoond. PLANNERS, zo liet hij zien, zouden nu
eenmaal nooit kunnen beschikken over de impliciete kennis die verspreid was over tientallen miljoenen economisch subjecten. ALLEEN de insitutie van de vrije markt kon recht doen aan het economisch handelen
van mensen. De marktprijzen geven steeds perfect weer wat het vrije subject wenst en wat hij ervoor over-heeft. Mijn {HA's} vraag: klopt het spontane dat Hayek de vrije markt toeschrijft wel?

Karl Polanyi noemde zijn boek over het onstaan van de markt 'The Great Transformation'. Polanyi gaat het debat aan met Hayek, een goede bekende van hem. Hij toont aan dat markten nergens spontaan zijn
ontstaan. Heersers en politici hebben haar vaak met geweld opgelegd aan de bevolking, waarbij ze veel instituties en gebruiken vernietigden. Zelfs laissez faire - 'laat maar gaan' - was van bovenaf geor-ganiseerd. "Het vereist staatsmanschap en repressie om de logica en de risico's van de vrije markt aan gewone mensen op te leggen!" Het verzet tegen de marktlogica, zo beklemtoont Polanyi, DAT was WEL spontaan ontstaan, als het antwoord van grote delen van de bevolking op de on-draaglijke last van een zelfregulerend marktsysteem ...

Polanyi draait zo Hayeks ideeen om, aan de hand van veel en overtuigende historische gegevens:
het is onbegrijpelijk dat Hayek volledig aan de positie van Polanyi voorbijgaat .......

Voor mij ligt de kwaliteit van de wetenschapper, maar ook de diepe voldoening en zelfs vreugde die hij uit zijn werk kan halen, in de open discussie met tegengestelde standpunten. Wanneer je die kunt falsificeren
dan wordt je eigen theorie theorie immers steeds sterker, robuuster en relevanter. Hayek n=miskent de ernst, maar ook het plezier van dit wetenschappelijk spel volledig ...

Hayeks falen vindt zijn oorzaak in een utopie: die van het marktliberalisme. De op een geschiedfilosofie gebaseerde utopie, zo laat Popper zien in 'De armoede van het historicisme', is blind voor de feiten. Dat gaat zeker op voor Hayeks marktfundamentalisme.

Friedrich Hayek is de intellectuele leidsman van de Nederlandse liberalen: dat zien we niet alleen maar op de website van de Teldersstichting, het wetenschappelijk bureau van de grootste regeringspartij, de VVD, waar hij prominent figureert, maar ook in een recenter publicatie hiervan, met een liberale reflectie op de kredietcrisis. De aan FH ontleende mantra van de vrije markt als het resultaat van 'een spontane econo-mische orde' beheerst dit geschrift. Met de crisis is er veel misgegaan en dat komt door misplaatst over-heidsingrijpem. De oplossing is 'een terugkeer naar een daadwerkelijk spontane orde'. Buiten de markt-orde lijkt er voor de Nederlandse liberalen geen enkel politiek criterium meer te bestaan: ook DIT is een regelrechte erfenis van Hayek ...

Natuurlijk, de liberalen stellen ook in het regeerakkoord zinnige maatregelen voor, maar ze hebben geen criteria meer om deze te rechtvaardigen of te beoordelen, zoals dat in het verleden bijvoorbeeld met het sociale rechtvaardigheidsbeginsel van John Rawls het geval was. BUITEN de door de vrije markt bepaalde richting lijkt de liberale politiek stuurloos en opportunistisch geworden. Erger nog, Hayeks suggestie dat in de gewoontes en overtuigingen van de meerderheid meer wijsheid aanwezig is dan in de principes en de ideeen van politici en bestuurders, leidt in de praktijk gemakkelijk tot een populistische politiek.

Het liberalisme lijkt zo gegijzeld door wat ik {HA}
graag als de drie M's omschrijf:
MARKT, MEERDERHEID en als het zo uitkomt graag,
net als bij Hayek het geval was,
DE MACHT.


De
volledige tekst
van Hans Achterhuis
is beschikbaar via
www.liberales.be