con toda palabra {lhasa de sela} take it easy ....

Wat zijn de gevolgen van deze (voorlopige) conclusies? Die zijn gigantisch! Ga Holocaustoverlevenden maar eens vertellen dat nazibeulen niet verantwoordelijk waren! Ga een laureaat van een prestigieuze prijs maar eens uitleggen dat prijzen nooit verdiend zijn! Onze moraal, maar ook ons rechtssysteem krijgt rake klappen. Want zonder vrije wil is er geen schuld en zonder schuld is er geen misdrijf. Het recht zakt als 'n pudding in elkaar. Zonder vrije wil en verantwoordelijkheid zijn er geen rechtshandelingen of rechtsfeiten meer. Alleen nog maar de blote naakte feiten ...

Willen we dat? Natuurlijk niet! Zelfs de radicaalste vrijewilontkenner wil dat schade vergoed wordt en dat daders worden bestraft? Als je zo'n radicale ontkenner bent: hoe breng je dan jouw wetenschappelijke waarheid in overeenstemming met jouw geloof in de rechtsstaat?

Verwacht nu van mij geen eenvoudig antwoord op deze complexe materie. Niettemin zie ik drie evoluties. Je kunt doen alsof: je blijft begrippen als schuld, verwijtbaarheid, toerekening, verantwoordelijkheid e.d. gebruiken, maar woe dat filosofisch wil, zet een andere bril op. Je weet dat schuld niet bestaat, dat niemand iets te verwijten valt, maar je doet alsof schuld bestaat en je iemand iets kunt verwijten. Dat is wel 'n beetje slap & dom?

Dat vind ik ook. Maar er is ook nog een andere mogelijkheid.

Je kunt tot op zekere hoogte het gangbare rechtsmodel handhaven. Je behoudt dan de juridische schema's voor aansprakelijkheid en verantwoordelijkheid, maar schrapt de voorwaarden waarin vrijewilgevoelige termen voorkomen.

Zo is schuld niet meer nodig voor strafrechtelijke verantwoordelijkheid en is toerekening krachtens schuld niet meer nodig voor aansprakelijkheid.

Dit botst over 't algemeen met ons rechtsgevoel!? TOCH schuift de schuldvraag in sommige rechtsgebieden ook nu al vaker naar de achtergrond.

Denk aan de risicoaansprakelijkheid in hetvarbeidsrecht of de foutloze aansprakelijkheid in het medisch recht. En dan is er ook nog een derde mogelijkheid, die we het preventiemodel zouden kunnen noemen. Daarin zijn juridische beslissingen niet alleen maar vrij van vrijewilgevoelige concepten, maar je verhaalt de aansprakelijkheid en verantwoordelijkheid niet meer op de veroorzaker. De gemeenschap of 'n prive-verzekeraar draait op voor de schade die voortkomt uit een fout of misdrijf. Alleen indien herhaling dreigt, wordt de veroorzakende persoon voorwerp van maatregelen die variëren van straf & behandeling tot opsluiting. Omdat de samenleving of de privé-verzekeraars nu de schadekosten dragen, verplaatst de focus zich van schuldvraag naar preventie: snelheidsbegrenzers, alcoholslots en ingeplante breinchips die verstrooide automobilisten naar de pechstrook voeren. Dit model is de uiterste consequentie van een rechtssysteem zonder vrije wil!? De vraag wordt dan dus voortaan: hoeveel heeft een vrijewilontkenner voor zijn wetensxhappelijke waarheid over? En wat is daarop jouw antwoord? Dat het preventiemodel nu al zijn intrede heeft gedaan: we bevinden ons in een overgangsfase. De drie geschetste rechtsmodellen wedijveren met elkaar. Op dit moment zijn onze morele intuïties nog niet helemaal rijp voor een recht zonder vrije wil en verantwoordelijkheid. We hebben nu nog wel schuldigen nodig ...

Toch is de evolutie onafwendbaar. Bovendien ben ik ervan overtuigd dat naarmate de wetenschap helderder maakt WAAROM mensen niet vrij zijn om fouten te begaan of misdrijven te plegen, we onze morele intuïties aanpassen en we onze vrijheid beetje bij beetje uit handen geven. Maar zoiets gebeurt nu eenmaal meestal niet in EEN enkele generatie.