mr. & mrs. dubbelino: happy marriages & shit like

Afwisseling van spijs ...

In haar pionierswerk 'Nederlandse woorden wereldwijd', dat 19 november a.s. verschijnt, beantwoordt etymoloog Nicoline van der Sijs die vorige vraag voor 't eerst [zie voor de pauze]! Acht jaar lang speurde ze met vijftig mede-werkers naar Hollandse restanten in vreemde talen over de hele wereld. Ze stuitte daarbij op 46.310 woorden in 138 talen. Na aftrek van talloze [ver]dubbelingen - elk woord bleek gemiddeld in twee-en-een-halve taal beland - kon ze die vangst terugbrengen tot 17.560 unieke 'uitleenwoorden', zoals Van der Sijs ze noemt. Deze onderzoekster maakt korte metten met het cliche dat het Nederlands vooral termen uit de scheepvaart heeft verbreid. Dat gebeurde zeker OOK, getuige het Russische anker [anker] & 't Franse bouee [boei]. Maar de top-10 van populairste uitleenwoorden bevat er maar EEN van maritieme herkomst: sloep, op 'n schamele 7de plaats. Bovenaan de ranglijst, met stip, prijkt de term BAAS. Dit woord is maar liefst 57 keer over-genomen: bijvoorbeeld door 't Engels [boss], 't Javaans [bas] & zelfs door 'n Chi-nees dialect [bosi], al kan die laatste variant ook best wel via 't Engels zijn ontstaan. VdS:
"Nederlanders hebben op allerlei andere continenten veel plantages aangelegd en daar hoorden allemaal bazen bij, dat verklaart 't succes van zo'n term. Het is bovendien 'n aanspreekvorm, wat weer maakt dat hij vaker zal zijn gebruikt & de klank is ook lekker eenvoudig?!" Op 'n gedeelde tweede plaats staan gas & kraan, elk 49 keer geadopteerd. De Vlaming Jan Baptist van Helmont noemde 'een stof in luchtvormige toestand' rond 1600 voor het eerst gas. Aan zo'n benaming hadden ook allerlei andere talen kennelijk een grote behoefte. Met de kraan ging het anders: zowel 'waterkraan' als 'hijskraan' was een Nederlandse ontdekking uit de zg. Hanze~tijd. Beide handige vondsten verspreidden zich al snel, en automatisch ook hun benamingen. Verder wordt zo onze top-10 voornamelijk bezet door huis-, tuin- & keukenwoorden als pen, bak[je], pot[je], pak, boek, blok & glas. Deze voorwerpen zaten i/d bagage van handelaren & kolonisten die zich in allerlei zeer afgelegen gebieden vestigden. De inboorlingen [binnenlanders/autochtonen/aboriginals] maakten er voor 't eerst dus kennis mee & namen de zelfstandige naamwoorden over op de duur omdat het zo handig was in 't wederzijds verkeer.

Om die reden zijn 't vooral talen uit voormalige Nederlandse kolonies die veel van ons merkwaardige zakenvocabulaire hebben overgenomen & ingelijfd. 't Indonesisch blijkt zo dan ook met 5568 woorden de gretigste spons. 't Kent nu zo dus niet alleen maar gitar [gitaar], granat [granaat] & griesmel
[griesmeel], maar ook gotperdom [godverdomme], kiekeboe & hip-hip-hura! Na 't Indo-nesisch volgt dan ook natuurlijk vanzelfsprekend & -schrijvend 't SRANANTONGO, 'n Surinaamse mengtaal; dan 't Pa-piamento, & daarna pas de Europese buurtalen {EN vergeet ook 't Japans niet?}! Onze Duitse buren keken al in de zg.
Middeleeuwen bij ons af [net als wij bij hen?]! Omdat 't Zuyd-Nederlandse ridderwezen destijds nogal in hoog aanzien stond, namen zij vooral ook 'edele woorden' als hoofs & ridder, naast benamingen van luxeproduc-ten [gordijn, juweel] e.d. In de 21ste eeuw verloopt de Nederlandse invloed vooral nog via het voetbal. Trainer Louis van Gaal verrijkte het Duits onlangs nog met Feierbiest [zijn vertaling van 'feestbeest'], en ook
die Elftal is van recente datum. Al met al is deze inventarisatie van onze uitleenwoorden nog verre van compleet, zo benadrukt Van der Sijs: zij verwacht de verzameling in de komende jaren nog sterk uit te breiden, ook al zullen sommige woorden juist sneuvelen! Hoe dan ook geldt dit overzicht nu al als uniek: nog geen enkele {?} andere taal beschukt over zo'n uitleenwoordenboek. Genoeg voor nu, er is nog meer, maar de duisternis daalt neer & het vuur is heet, 't is maar dat je het weet voordat je het vergeet en het niet meer weet lieve scheet. Tot slot voor nu nog even de naam & de prijs: NEDERLANDSE WOORDEN WERELDWIJD; Nicoline van der Sijs, Sdu Uitgevers. ISBN 978 90 1258 214 8; 768 pagina's a 65 euri i/d gloria. Ik ben & blijf benieuwd [en net zo gek op hebreeuwse woorden!]!