"Ik herinner me 'n zomerdag in Rome jaren geleden"

Chaïm Potok in Omzwervingen: 'De lucht was vol goudachtig mediterraan zonlicht. De razende heksenketel v/h Italiaanse Verkeer verstop te de straten. Ik stak 'n lange boulevard over, opzijspringend voor de onafgebroken aanstormende auto's en betrad de enorme ruïne v/h Colosseum. Daar, temidden v/d versleten stenen zitplaatsen, 't opengelegde metselwerk onder de verdwenen houten vloer & de diepe, kille schaduwen v/d gangen met booggewelven, hoorde ik 't gebrul v/d Romeinse menigte uit de Oudheid, 50.000 stemmen in deze stenen ellips, & ik stelde me de bloederige vertoningen voor waarmee de lege uren v/h volk werden gevuld. Hoeveel mensen & dieren zijn hier wel niet omgekomen terwille v/h plezier van die leden van onze soort? Ja, ik weet dat veel Romeinen hard werkten & dat goede keizers 't hardst van allen werkten, dat ze opstonden vóór zonsopgang & zwoegden tot diep i/d nacht. Als Julius Caesar & Marcus Aurelius naar de gladiatorspelen gingen, namen ze officiële stukken mee die ze moesten bestuderen. Later wandelde ik door de warboel van gebeeldhouw-de stenen & spookachtige zuilen langs 't Forum, 't met steen geplaveide centrum v/h antieke Rome waar senatoren, keizers, kooplieden & menigten ooit hebben rondgelopen & onder de Titusboog gestaan die was gebouwd ter herinnering aan de overwinning v/d Romeinen o/d opstandige joden. "HET JOODSE VOLK LEEFT," had iemand i/h Hebreeuws gekrast op 'n stenen paneel dat uitbeeldde hoe de Tempel werd leeggeroofd & in vlammen opging. Ik weet dat Rome Europa schiep & dat de wetten, taal, literatuur, architectuur & techniek van Rome & Athene nu zo deel uitmaken v/d erfenis v/d westerse mens. Ik weet dat Rome de sluis was waardoor de warmweerbeschavingen v/h Mid-dellandse~Zeegebied & de Vruchtbare Halvemaan de donkere wereld ten noorden v/d Alpen kon bereiken. Maar ik zie Rome met m'n joodse ogen; ik houd niet van Rome. Van alle volken in 't Grote Rijk zijn de joden 't slechts begrepen? "DINGEN DIE VOOR ONS HEILIG ZIJN, HEBBEN VOOR HEN GEEN HEILIGHEID EN ZE STAAN TOE WAT BIJ ONS VERBODEN IS ... DE JOODSE RELIGIE IS SMAKELOOS EN ARM-ZALIG!" schrijft Tacitus. In de geschiedenis van mijn volk komen veel culturele confrontaties voor, maar die met Rome heeft ons 't minst geleerd. We hebben geleerd wat de Grieken al wisten: 't woord Romein betekent in 't Grieks MÀCHT. Rome & Yeroesjalayiem ontmoetten elkaar in 'n confrontatie v/d ene periferie met de andere, 'n confrontatie die uitliep op brand & bloedvergieten!' Ik ben op reis gegaan in 't begin v/d jaren '60, lopend/liftend heen & weer tussen Irmin, Socrates, Yahweh, Siddharta Gautama 'de Boeddha' & Birobeidjan & feite-lijk 'nooit teruggekeerd': als je eenmaal 'op weg gaat' dan blijf je 'onderweg' ook als kluizenaar/heremiet? De Weg is bron & doel tegelijk.