Q&AvdH36 Weer 'n eeuw later vond de meest gerucht-

makende middeleeuwse verdrijving van joden plaats toen de 'christelijke koningen' Ferdinand & Isabella in 1492 besloten om geen genoegen meer te nemen met de aanwezigheid van 'ongelovigen' (andersgelovigen!) in 't Spaanse rijk! Ook dit hardvochtig & verstrekkend besluit had een lange voorgeschiedenis. Gedurende het proces v/d reconquista/herovering v/d door door moslims beheerste gebieden was ook de kerkelijke ON-verdraagzaamheid tegenover de 'ongelovigen' steeds meer toegenomen.

Meer nog dan elders werd op de joden druk uitgeoefend om zich tot 't zg. 'christendom' te bekeren. Dit leidde in 1391 al tot 'n heftige uitbarsting, waarna veel joden zich gedwongen zagen om 'ook christelijk' te worden. Na de vereniging van Aragòn & Castilië & de verovering van Granada, de laatste islamitische stad, volgde in september 1492 't edict tot verdrijving van alle joden uit de gebieden onder de Spaanse kroon.

Wie zich alsnog tot 't rooms christendom bekeerde, mocht blijven: ook dit leidde dus tot vele gedwongen overgangen!? Degenen die dat níet deden moesten vertrekken. Korte tijd konden sommigen nog wel in Navarra & Portugal terecht, maar toen ook dáár in 1497 dezelfde wetten van kracht werden, was net als eerder al in England & Frankrijk was gebeurd, 'n eind gekomen aan een eeuwenlange periode van bloeiende joodse cultuur op 't Iberisch schiereiland.

'n West-Europa zonder joden strekte zich nu uit van England tot Sicilië, met als uitzonderingen 'n paar kleine geïsoleerde gemeenten in Zuid-Frankrijk & 'n ietwat invloedrijker groep in Noord~Italia. In 't licht van dit alles is 't geen wonder dat met name de christelijke Middeleeuwen door de joden worden gezien als 'n bij uitstek donkere periode van lijden & vernedering. Toch moeten we daarbij niet uit 't oog verliezen dat echte 'heidenen' & christelijke minderheidsgroepen ('ketters', zoals de Katharen in Zuid-Frankrijk) vaak nòg fanatieker werden vervolgd. Ook sterkten de vervolgingen & christelijke bekeringsdrang/dwang de joodse gevoelens van eigenwaarde, die zich onder andere uitten i/d bereidheid tot martelaarschap & in 't zelfbewust formuleren v/d joodse standpunten door mannen als Chasdai Crescas & Josef Albo.