myDigepiel a/d ziel voor wie niet horen/voelen wil

De plaats van religie i/d Nederlandse samenleving is de laatste decennia ingrijpend veranderd. Kerken lopen leeg & 't publieke domein raakt meer & meer geseculariseerd. Toch suggereren recente sociologische onderzoeken dat de behoefte aan religieuze beleving daarmee niet verdwijnt. Mensen zoeken nog steeds of opnieuw naar zingeving & spiritualiteit, ook al verlaten ze gebaande paden & geven ze individueler vorm aan hun geloof. Religie heeft 'n andere gedaante gekregen, maar heeft daarmee niet aan betekenis ingeboet.

Deze ontwikkeling is opmerkelijk in 't licht v/d vele bezwaren die de afgelopen 2 eeuwen tegen religie zijn geformuleerd. Om er slechts enkele te noemen: religie zou 't volk passief maken (Marx), alleen 'n wensprojectie zijn (Feuerbach), menselijke vrijheid beknotten (Jean- Paul Sartre), of gebaseerd zijn op irrationele gedachten (Herman Philipse). In weinig andere periodes i/d wereldgeschiedenis kreeg religie ZOVEEL kritiek te verduren, maar toch blijkt zij nog steeds springlevend! Zijn al die argumenten tegen religie toch nog niet overtuigend genoeg? Of is religie wellicht 'n soort van onuitroeibare ziekte net als geweld, wreedheid & volkerenmoord, zoals de Britse bioloog Richard Dawkins schijnt te beweren? In 'Illusie of verlichting' gaat godsdienstfilosoof Leen den Besten in op al deze vragen! Zijn uitgangspunt is: religie is voor mensen 'n onmiskenbare bron van zingeving, troost & ethiek, & alleen al daarom zal ze nooit helemaal overal verdwijnen.

Dat wil niet zeggen dat al die godsdienstkritiek bij 't grofvuil gezet kan worden: religie kan daar juist haar voordeel mee doen om zo te voorkomen dat ze fundamentalistische of andere 'mensonwaardige vormen' aanneemt. Zonder religie af te willen schaffen, is het volgens Den Besten dus toch zinnig om met haar criticasters in gesprek te gaan. Daarom bevat 't eerste & grootste deel van dit boek korte in-leidingen op tientallen auteurs die religie ooit in enige vorm bekritiseerden: de hiervoor al eerder & vaker genoemde filosofen maar ook bijvoorbeeld Simon Vestdijk of Harry Kuitert e.d. worden besproken. De rest v/h boek bestaat uit losse thema's waarmee steeds vanuit 'n andere hoek 'n wezenlijke kern van religie wordt belicht. Daarbij passeren diverse actuele debatten uit de godsdienstfilosofie de revue ...

Aan de orde komen bijvoorbeeld hedendaagse godsbewijzen zoals de plausibiliteitsthese van Swinburne ('t bestaan van God is plausibel genoeg om 'r rationeel in te geloven) & 't populaire zg. Intelligent Design. Daartegenover stelt Den Besten dat religie draait om zingeving & symboliek, & dus principieel NOOIT bewijsbaar is. Dat wil niet zeggen dat religie niet over waarheid gaat, zegt hij in 'n hoofdstuk over kunst & religie. DAAR is 't de vraag of kunst religie kan vervangen ~ roept kunst immers niet OOK 'n religieuze ervaring op? ~ & zijn conclusie luidt dan ook dat religie in tegenstelling tot kunst 'op 'n heel bijzondere manier geen kunst is, maar 'echt', 'anders' & 'levend''!

Overigens wijst hij in weer 'n ander hoofdstuk op 't verschil tussen 'n religieuze ervaring & 'n religie. 'n Religie biedt 'n kader, waar-binnen vervolgens religieuze ervaringen tot stand kunnen komen. Echte individualistische religieuze ervaringen zijn dan ook onmogelijk: ze zullen altijd weer de taal & de symbolen van religieuze tradities nodig hebben. Gemeenschappen die de oude tradities in ere houden, zullen daarom ook in de toekomst in 'n behoefte voorzien, zo voorspelt Den Besten, die erin slaagt om door z'n heldere schrijfstijl deze complexe thematiek toegankelijk te maken ook voor niet-specialistische lezers onder ons die van toeten noch blazen lijken te weten ...

Daarbij vermijdt deze auteur al te ferme vormen van stellingname & zoekt hij steeds weer de nuance, wat helaas wel 'n keerzijde heeft: dit boek wil maar geen ware diepgang krijgen. 't Blijft ahw 'n droge opsomming van opinies van uiteenlopende mensen, & NIEMAND heeft er dan ook helemaal (on)gelijk? Soms wordt 't daar ietwat langdradig van, & ook is 't de vraag of Den Beste wel al die verschillende vaak
conflicterende standpunten werkelijk zo serieus neemt: 'n scherpe analyse van argumenten of originele inzichten v/d auteur moet de lezer dus niet verwachten, maar om 'ns te snuffelen aan uiteenlopende interessante thema's binnen de godsdienstfilosofie v/d laatste 2 eeuwen kan dit boek heel geschikt zijn.

Leen den Besten: ILLUSIE OF VERLICHTING. KRITIEK OP EN BETEKENIS VAN RELIGIE.
Skandalon, Vught. ISBN 9789490708238; 543 blz. €33,50