in en uit myditijdreismachines: op pad naar binnen
'historisch-
kritisch lezen
& mydiverkondiging'
De
bijbel
op de
pijnbank.
Die uitdrukking
stamt nog van Lessing,
een filosoof uit de tijd van
de Verlichting.
Waarom
kun je de bijbel niet gewoon behandelen als elk ander boek:
en hem een fatsoenlijke behandeling
geven?
De theologen
uit de tijd van de Verlichting
deden er hun best voor,
ontmaskerden onhoudbare theologische waarheden
[hoe kon Mosje de vijf boeken van Moses hebben geschreven,
als daar zijn eigen dood in is vermeld],
rekenden af met historische onmogelijkheden
[hoe kon de opgestane Yehosjoea tegelijk zijn discipelen bevelen
naar Galilea te gaan EN in Yeroesjalayiem te blijven]
enzovoort.
Om het kort te houden,
de Verlichtingstheologen werden de vaders van de zogenaamde historisch~kritische exegese,
en hun kritische benadering van de bijbelteksten moet je dus zien
als een poging om de bijbel een fatsoenlijke
behandeling te geven!
Was ze dat ook?
Uitzoeken
wat er ECHT gebeurd is
en wat NIET,
WAT er staat
en wat NIET, en of dat met elkaar in het gelijk is te breien -
ja, daaraan behoort elke tekst uit het verleden
eigenlijk toch onderworpen
te worden!
De Verlichting
had het gelijk aan haar zijde,
maar - gek genoeg - evenveel ongelijk?
Misschien kunnen we nog het beste zeggen
dat ze een noodzakelijk kwaad was,
een onontkoombare doorgang naar een volgende fase,
maar in feite was ze even beperkt
als de orthodoxe bijbelopvatting
waartegen ze de strijdbijl
opnam
...
BEIDEN
hielden die mydiverhalen &
~voorstellingen van de bijbel voor waarheden.
Het verschil was dat de een er ja tegen zei: waar gebeurd, echte werkelijkheid
en de ander nee, er klopt
niets van!
Wat restte
was een hopeloze tegenstelling:
orthodoxe bijbelgetrouwen wilden van geen historische kritiek weten,
maar lazen als altijd hun EIGEN leer in de bijbel,
en de Verlichtingstheologen
vierden hun eigen ontmaskeringswoede bot op de tekst,
totdat er alleen nog maar wat schilfertjes tekst overbleven,
de bijbel werd gefileerd, en meer dan dat:
versneden tot wat literaire
en historische
weetjes
...
De klacht
van sommige dominees
zo'n veertig jaar geleden was begrijpelijk:
aan historisch~kritische commentaren heb je niets
als je een preek wilt
voorbereiden?
HOE
nu dan
verder?
Achter
de historische kritiek
wilde en kon geen mens terug,
en tegelijk moest de tekst toch MEER bieden dan een legpuzzel van wetenschappelijke vondsten
en vondstjes.
DAT werd
hinken op twee gedachten,
het mooist uitgebeeld door wat men - zelfs tot op vandaag de mydidag -
bijbelse hermeneutiek noemt, of in het Duits [waar altijd al diep wordt nagedacht over dit soort dilemma's]: Biblische Hermeneutik.
Hermeneutiek is MEER dan ZOMAAR exegese [verklaring/interpretatie/uitleg/conclusie],
hermeneutiek geeft zich rekenschap van de vooronderstellingen
waarop de exegese van teksten
teruggaat ...
"ECHT GEBEURD"
als vooronderstelling van de mydibijbelverhalen,
de bijbelse hermeneutiek wilde DAAR wel van afstappen:
LAAT historische kwesties aan de historische wetenschapsbeoefening over!
Maar SOMMIGE gebeurtenissen moesten toch wel echt gebeurd zijn,
want anders zou de christelijke leer
helemaal omvallen?
ZO
loopt die
bijbelse hermeneutiek vast
in het dilemma waar ze juist een uitweg in probeerde te vinden.
DIE uitweg vond ze niet, omdat ook zij aan de vooronderstelling trouw bleef,
dat de bijbel informeert 'over "G D", mens en wereld', en "DUS" niet behandeld kan worden
als elk ander boek uit het verleden: VANDAAR bijbelse hermeneutiek en niet GEWOON:
hermeneutiek; de klassieke bijbelbeschouwing
heeft misschien wel haar haren
maar niet haar streken
verloren
...
OOK
daar waar je denkt er allang aan voorbij te zijn
doet ze nog haar werk.
Neem de zogenaamde 'matex',
een afkorting van 'materialistische exegese',
een manier van omgang met de bijbel,
die nogal wat furore maakte in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw.
Weer even snel vergeten als ze opkwam,
denk ik.
MATEX
nam de CONTEXT
van de mydibijbelverhalen in de uitleg op:
een sociologische benadering, was de bedoeling,
en dan nog vanuit marxistische vooronderstellingen
dat de maatschappelijke verhoudingen [de onderbouw] de bovenbouw bepalen:
de wereld van de geest ...
Maar waarom
dat schema losgelaten op de bijbel?
Je zou denken: om hem water beter onderuit te kunnen halen.
Maar DAT was niet echt de bedoeling, al liep dat er bij een Argentijn als Fierro,
zijns ondanks,
WEL op uit!
EERDER
ging het erom
OOK de materialistische interpretatie van de maatschappij te linken
aan de bijbel met haar aura van gezag?
Want als je ALLEEN maar
wilt vertellen dat de bovenbouw door de ondrbouw wordt geleverd,
dan heb je de bijbel helemaal niet nodig [Marx deed het immers OOK 'zonder' evenals Freud]!
En wil je de bijbel weghebben, beschrijf hem dan als product van de heersende klasse
[veel doorgewinterde marxisten & analytici
deden dat] ...
Maar GEEN van beide opties
waren door de beoefenaars van matex bedoeld!
Het ging erom, denk ik, het aanzien van het schema onderbouw/bovenbouw
een bepaald niveau te verschaffen, door te laten zien
dat je het OOK bij bijbellezen
kon gebruiken?
Nog een
ander voorbeeld
terwijl het ochtendlicht begint te gloren:
de feministische theologie heeft ons lange tijd bediend met studies over vrouwen in de bijbel,
wel degelijk vrouwen ind ebijbel, die daarenboven een rol van betekenis speelden,
en mannen naar de kroon
staken
...
Er zijn
mooie studies onder,
sommige als eye-opener of eigenlijk ALLEMAAL,
in zoverre duidelijker dan ooit werd dat de bijbelschrijvers praktisch allen MANNEN waren
in een 'vanzelfsprekende mannenmaatschappij'!
Maar
om met behulp DAARVAN
meteen ook een bewijs te leveren hoe belangrijk vrouwen wel niet zijn [ze speelden al een rol in de bijbel], WAT wil je DAARMEE eigenlijk
BEREIKEN?
Je bent
nog steeds
in de ban van de bijbel
als gezaghebbend boek,
dat ons over onze plaats in de wereld
informeert!
Een nogal
tegenstrijdige manoeuvre bovendien: WAT WIL JE
met een beroep op een 'mannig' boek,
dat je om zijn patriarchale inhoud
juist KRITISEERT?
Het is wat
overbodig geworden want het hoeft helemaal niet meer:
de bijbel lospellen uit zijn traditionele omkorsting
is een veel betere
optie.
Hetzelfde principe
blijft natuurlijk OOK gelden
voor al die fanatieke gelovigen,
allerhande opportunistische politici en zakenlui,
democratisch gekozen volksvertegenwoordigers,
Jan & Ahmed met hun voorraden condooms en Marie & Fatima met hun pillendoosjes:
IEDER MENS moeten we lospellen uit het versteende vurige machobrein
en het verkilde smeulende bonobobestaan ~
er is immers MEER onder de zon
dan primitief legalisme, conservatief geneuzel &
progressief gemekker en geblaat ~
het gaat uiteindelijk dan ook
om onze eigen bevrijding uit de banden
van het verleden op weg naar een
'open toekomst', [althans,
dat mogen we
hopen]?
