Zonder vrije wil

Moeten we 'n nieuw type maatschappij bedenken.

Sebastien Valkenberg recenseert Jan Verplaetse's 'Zonder vrije wil',
'n Filosofisch essay over verantwoordelijkheid. Nieuwezijds, A'dam.
ISBN 978057123283; 240 blz. €20.

De schrijver:
Bij 't grote publiek brak de Vlaamse moraalfilosoof JV door met z'n boek 'Het morele instinct'.

Zijn belangrijkste stelling:
HET IS NATUURLIJK OM JE MOREEL TE GEDRAGEN.

Om goed & kwaad te begrijpen, moeten we ons niet i/d eerste plaats wenden tot de rede, maar tot de biologie & neurowetenschappen.

De evolutie heeft ons namelijk reeds verschillende morele systemen meegegeven & (andere) dieren trouwens ook.

JV ontving voor 'Het morele instinct' in 2009 de NWO Eureka Boekenprijs voor 't boek dat wetenschap 't best toegankelijk wist te maken voor 'n breed publiek.

Z'N FILOSOFIE:
't naturalisme is ook 't uitgangs-punt voor 'Zonder vrije wil', z'n nieuwste boek.

Eeuwen hebben filosofen gedacht dat we 'n vrije wil hadden.

Ze worden nu door de uit-komsten van hersenonderzoek gelogenstraft?

In onze hersenen vinden biochemische processen plaats & die geven richting aan onze be-slissingen. dit gebeurt allemaal VOORDAT we ons überhaupt ERGENS van bewustworden:
exit vrije wil dus?

DEZE uiteenzetting neemt zo dus grofweg de eerste helft v/h boek in beslag. I/d tweede helft gaat JV in op de reusachtige maatschappelijke gevolgen v/d afschaffing v/d 'vrije wil'!

'n Compleet wereldbeeld staat op instorten:
DAAR GAAT HET FUNDAMENT
onder onze rechtspraak, want als mensen
GEEN
vrije keuze hebben, dan kun je ze ook niet 'verantwoordelijk stellen'?!

Daarom pleit JV voor 'het verwijtloze leven' ...

MOOISTE ZIN:
"MENSEN NEMEN JE KWALIJK DAT JE NIEMAND MEER IETS KWALIJK NEEMT!"

In 'n notendop geeft deze zin weer tegen welke sterke stroom JV in moet roeien.

GEEN VERANTWOORDELIJKHEID MEER?

DAT wil 'r bij niemand in.

De auteur moet 'r zelf ook nog even aan wennen, zo geeft hij op meerdere plaatsen toe! MEDE door deze persoonlijke betrokkenheid bij dit onderwerp is 'Zonde vrije wil' zeer toegankelijk, ondanks de afschrikwekkende eerste zin:
"Dit is 'n abstract boek, & bijgevolg 'n moeilijk boek."

DE ALLEROPVALLENDSTE STELLING:

'n Verwijtloos leven is geen plichtloos of normloos leven!'

Met 't uitgangspunt van JV veranderen daders in pechvogels, die tenslotte ook maar aan 'n leiband v/d natuur lopen.

't Bestaande recht houdt op te bestaan', aldus JV. Maar i.p.v. 't recht helemaal overboord te gooien of te zetten, wil hij 't juist 'hervormen'?!

OOK i/d nieuwe situatie vindt JV bijvoorbeeld dat de toegebrachte schade moet worden vergoed: maar de veroorzaker ervan kan niet aansprakelijk worden gesteld.

JV's oplossing:
laten we ons tenminste flink verzekeren. Onopzettelijke fouten zijn op deze manier gedekt, maar verzekeraars eisen niet dat we ons daarnaast schuldig voelen ...

Reden om dit boek WEL te lezen:
Vanwege 't eerste deel. Systematisch ontmaskert JV de vrije wil! Stap voor stap legt hij uit hoe hij tot z'n conclusie komt. Dit thema verdient deze nauwgezette analytische aanpak dan trouwens ook. Er is nauwelijks 'n groter filosofisch thema te vinden dan 'de vrije wil' ...

Reden om dit boek NIET te lezen:
vanwege 't tweede deel. Hierin moet 'n vrijwel compleet nieuw maatschappijtype worden ontwikkeld & daarin slaagt JV maar ten dele? Op allerlei plaatsen sijpelen 'r in z'n betoog concepten door die we volgens 't eerste deel van z'n boek al niet meer 'mogen gebruiken'!?

Zo haalt de auteur de volgende status aan: KAN IEMAND die
dronken is & brokken maakt, zich erachter verschuilen dat hij onder invloed was?
NIET, aldus JV, wanneer de dronkaard zichzelf eerst 'willens & wetens in 'n roestoestand heeft gebracht ...

WILLENS EN WETENS?

DAAR DUIKT zij dus TOCH weer op: de vrije wil! 't LIJKT EROP dat JV nog niet de
UITERSTE CONCLUSIES
heeft getrokken uit z'n radicale uitgangspunt.