tussen de uitersten van diepte hoogte breedte ...

Zo werden ook Yeroesjalayiem en de Tempel herbouwd.
Het religieuze leven komt weer op gang en met name rondom de Tempel ontstaat een soort van schrijfatelier, een werkplaats waar op professionele wijze niet alleen maar nieuwe teksten werden geschreven maar ook oude werden gekopieerd.
Meer en meer zijn het de priesters die voortaan de gebruiken en voorschriften rond de Tempel vastleggen en hun theologische invloed laten gelden naast, tijdens en dwars door de invloeden van alle andere betrokkenen heen die betrokken waren bij machtswisselingen en geweld.
Deze bron werd dan ook aangeduid met de letter P: de Priestercodex met bijvoorbeeld ellenlange teksten over offers en rituele reinheid.
In deze kring krijgt ook langzaam maar zeker de eindredactie van de bijbelboeken vorm; teksten, waarvan er soms meerdere versies rondgaan, worden vastgelegd en waar nodig gereviseerd. Ook al kunnen er zo steeds weer nieuwe varianten ontstaan doordat bijvoorbeeld bij het bundelen en overschrijven foutjes worden gemaakt en zogenaamde deskundigen daarop weer hun muggenzifterij en letterknechterij botvieren: dat heeft vooral ook te maken met de materialen van toen. Omdat een boekrol na een jaar of vettig minder goed leesbaar werd, moesten er regelmatig
nieuwe kopietjes van worden gemaakt en ook daarin konden al dan niet bewust veranderingen in worden aangebracht doordat een enkele punt,
letter of komma, yota's en tittels, een groot verschil konden uitmaken in betekenis, nadruk, aantal, hoeveelheid, benadrukking en de Uitleg ervan
Volgens de deskundigen kan die wordingsgeschiedenis van de Joodse bijbel dus grofweg in ongeveer drie perioden worden ingedeeld: het nationale blok van Israel met J en E tussen ongeveer 1000 en 750, het profetische blok met D van ongeveer 750 tot 500, en het Hebreeuws-talige jodendom met P van 500 tot 250. Hierna volgen vanaf ongeveer 250 en de tijd van Alexander de Grote de boeken van het Griekstalige jodendom, met onder andere de Griekse vertaling van de bijbel, de zg. Septuaginta. Het is dus niet helemaal duidelijk na al die eeuwen wanneer

Wie die eerste drie euangelies met Yochanan vergelijkt, of met de teksten in de brieven van Sjapo met die van Ya'akov/Jacobus e.d., die ontdekt al gauw hele werelden van verschil.

Al die vertellers/doorvertellers, schrijvers en herschrijvers hebben hun eigen kijk op de betekenis van de persoon van Yesjoea. Het mooie van de bijbel is dat die reflecties doodgewoon naast elkaar en waar ooit de Canon, dat wil zeggen de definitieve lijst met gezaghebbende boeken, is vastgelegd (of door wie)?! Lange tijd werd dit toebedacht aan een soort van Joodse synode in Jamnia, vlak na de verwoesting van Yeroesjalayiem
en de Tempel in het jaar 70, een kleine mensenleeftijd na de gerechtelijke moord op Yehosjoea en de vervolging van zijn leerlingen en eventuele
Sympathisanten, maar die hypothese wordt nu van alle kanten betwijfeld. Het meest waarschijnlijke is dat gaandeweg het proces van telkens overschrijven zich die Canon heeft uitgekristalliseerd.

Net als bij het zogenaamde nieuwe testament is het rond een aantal geschriften erg spannend geweest of ze eigenlijk wel al dan niet in de Canon zouden worden opgenomen omdat ze een geluid verspreidden dat allesbehalve naadloos aansloot op allerlei andere boeken, of omdat ze gezien werden als een onnodige of overbodige aanvulling.

De talrijke boeken die het toch niet haalden staan bekend als deuterocanoniek of apocrief. Al met al maakt zo'n wordingsgeschiedenis minstens twee dingen duidelijker. Ten eerste: in het OT hebben de theologische stemmen van D en P een zeer Rotem invloed. Hun invloed en inbreng stuit sommige moderner mydilezertjes tegen de borst, bijvoorbeeld als D met harde hand alle afgodendienaars meteen wil gaan bestrijden, of als P op zeer onaangename wijze bepaalde idealen van rituele en soortgelijke zuiverheid verkondigt, koste wat het kost.

Ten tweede: de Joodse bijbel is vooral ook een meerstemmig en erg veelkleurig geheel dat zich bepaald niet makkelijk op EEN enkele noemer laat terugbrengen of laat samenvatten in slechts EEN enkel alles overkoepelend concept.

Naast verouwen in "g ds" Aanwezigheid staat herhaaldelijk de klacht over zijn Afwezigheid en beide zijden blijven aan de orde komen.

Naast het getuigenis dat hij rechtvaardig, enzovoorts, is staat allerlei teksten die dit juist in twijfel trekken. Alle aspecten van mensen en onmensen komen zo aan bod in verhalen, gedichten, wetten, regels, proza, wijsheid in alle mogelijke en onmogelijke variaties ...

Naast exclusieve staan inclusieve teksten, naast uiterst strijdbare woorden klinkt er keer op keer een diep verlangen naar vrede
...