trouwe verdieping

early in the morning: maand v/d filosofie ~ 'Wat 't lichaam levend maakt'! De Maand v/d Filosofie staat dit jaar i/h teken v/d ziel. Tot verrassing van vertaler Theo de Boer dook de ziel ook op i/h werk v/d Franse filosoof Emmanuel Levinas. 'n Interview door Marc van Dijk. De ziel is 'n begrip dat snel tot spraakverwarring leidt. Zelfs TdB, 'n filosoof die zowel i/d theologie als in filosofie thuis is, fronste toen hij bij 't vertalen van EL ook ineens stuitte op dat woord, middenin een passage over twee schermers die elkaar te lijf gaan. Er was nog iets extra vreemds aan: i/d eerste Franstalige uitgave had er arme ('wapen' gestaan. In latere uitgaven is dat gecorrigeerd tot âme ('ziel', & de vertalers hebben die correctie uiteraard overgenomen. 't Is 25 jaar geleden dat Theo de Boer (1932), emeritus hoogleraar filosofie aan de beide A'damse universiteiten, samen met Chris Bremmers voor 't eerst 'n vertaling leverde van 'Totaliteit en oneindigheid' (1961), 't Magnum Opus van EM (1906-'95). Voor 'n hernieuwde gean-noteerde uitgave, onlangs verschenen i/d monumentale reeks Grote Klassieken van uitgeverij Boom, bracht TdB naar eigen zeggen op 135 plaat-sen veranderingen aan. "Dat betrof niet alleen maar fouten hoor", haast hij zich te zeggen: "Het zit 'm vaak ook in formuleringen die nu preciezer moesten, dichter bij 't origineel!" De meest intrigerende fout bleef dat 'wapen' dat eigenlijk 'n 'ziel' moest zijn. Wat deed die ziel daar, middenin 'n krachtmeting tussen twee mannen met degens, in gevecht op leven & dood? "Ik moet rekening houden met de behendigheid van m'n tegenstan-der, die méér is dan de som van krachten. En m'n behendigheid verdaagt 't onvermijdelijke", zo schrijft Lebinas. TdB: "Dat 'verdagen' begreep ik wel. EM ziet verdaging als 'n overwinning. Je kunt de dood immers niet definitief verslaan, maar je kunt wel tijd rèkken! Maar die 'ziel'? Ik wist me voor langere tijd eventjes geen raad meer met dit fragment. Bij die ziel denken we in West-Europa aan de onsterfelijke 'ziel' in 'n sterflijk lichaam.

Dat had Plato ons ooit geleerd: 'Het lichaam is de kerker v/d ziel', zegt Socrates. En die ziel met daaruit bevrijd worden. De kerk heeft dit Griekse zielsbegrip vleugels gegeven." TdB grijpt naar de Van Dale: bij 'ziel' leest hij: 'in 'bespiegelende' of 'godsdienstige zin opgevat' als 'n 'hoger begin-sel, 'van goddelijke oorsprong' & 'onsterfelijk' geacht. TdB: "Dat is die Griekse & kerkelijke betekenis: de ziel is in deze definitie 'eeuwig' & bijna zo goed als 'goddelijk'? EN 'n trapje hoger dan 't lichaam, waar ze 'los van staat'!" Maar 't woordenboek biedt ook nog andere, op 't eerste gezicht nu minder spirituele betekenissen! Zo kan ziel ook doodgewoon voor 'menselijk individu' staan ('deze stad telt één miljoen zielen)! Er zijn meestal meerder betekenissen voor woordjes als 'ziel', 'god', 'liefde', 'recht' & 'geweten', 'geest' of 'gezindheid', 'haat' & 'acceptatie', 'aarde & eeuwigheid' ...
Nu nog even 'n minidutje doen voor de broodnodige 'bejaardenrust' & 'jeugdige overmoed': misschien tot straks of later, tussen neus & lippen ......