Q&A: causaliteit van dingen die gebeuren denken we

er zelf bij? GG@TV! De beklaagde zegt tot de rechter: "Edelachtbare, ik ben niet schuldig aan de dood van m'n schoonmoeder. Alles in de wereld verloopt via noodzakelijke wetten, vrije wil bestaat niet. Ik kon niet anders dan haar de hersens inslaan!" De rechter zegt: "U hebt gelijk.

Helaas heb ik ook geen vrije wil. Ik kan niet anders dan u veroordelen tot dertig jaar gevangenis." Heel erg geestig is deze mop waarschijnlijk niet. Maar ze legt wel ietwat bloot van de misverstanden die het vraagstuk v/d 'vrije wil' oproept. De meest voor de hand liggende gedachte is misschien wel dat elke moraal overbodig zou worden wanneer bewezen werd dat al onze handelingen causaal bepaald zijn? We zouden kunnen doen wat ons hartje begeert & wat onze 'wil' ons ingeeft! 't Zou, letterlijk, (alweer) een beestenbende worden ...

Dit laatste vond aan 't eind v/d 18de eeuw ook "IK": wie z'n/d'r aandrang maar klakkeloos volgt, is niet vrij maar maakt zich tot 'n slaaf van z'n/d'r lichaam?! Hij/zij/het doet vlg. Kant niet méér dan wat (ook?) 'n 'redeloos' (ander) dier doet - & juist de rede is 't die 'n mens tot mens maakt & hem/haar/het bevrijdt uit de kluisters van z'n/d'r/'t LIJF!? Redelijkheid gaat zo gezien dus vaak samen in vrijheid & die weer met 'de (heersende) moraal'. Wil dit hele verhaal (blijven) kloppen, dan moet de moraal op haar beurt redelijk zijn ...

Dat paste toen wel goed in 't klimaat van de Verlichting, waarvan IK de belangrijkste Duitse vertegenwoordiger was: hij schetste de voor-lopige grond innen van 'n volstrekt 'logische' ethiek? De grondregel ervan sloot op zijn beurt ook weer wonderwel aan bij het christelijke voorschrift dat je 'n ander niet moet aandoen wat jijzelf niet wilt ondergaan! 't Sluistuk v/d redenering was daarmee nog niet gelegd want zonder vrijheid is moraal nog altijd zinloos, meende Kant. En hoe goed we ook in de natuur rondkijken, overal zien we materie bewegen langs starre, (min of meer) berekenbare lijnen - alsof 't hele universum één groot (onophoudelijk?) biljartspel was. En ook wij behoren nu eenmaal zo (ongeveer) tot die natuur!

Wáár zit dus die vrijheid? Kants oplossing was ingenieus: we zien die biljartballen wel rollen, maar dat de stoot van de één de baan van de ander veroorzaakt, zien we eigenlijk niet! We nemen twee dingen waar die vlak na elkaar ge-beuren & concluderen dat 'erna' ook 'vanwege' is. Die causaliteit, zou je kunnen zeggen, denken we er zelf bij. Niet dat we daarin echt 'n keus hebben: we 'moeten' vlg. IK 'de wereld wel zien zoals we haar zien', wat ook weer niet automatisch betekent dat zij in zichzelf óók zó is.