Meer mydiovereenkomsten dan verschillen tussen ...

Na al die voorlopers was er pas sprake van calvinisme: dat kwam na 1570 vanuit de zuidelijke Nederlanden naar het noorden. In sommige Franse steden waren sterke kernen van calvinisten: daar maakte Guido de Bres z'n geloofsbelijdenis als apologie voor z'n geloof, die koning & landvoog-des moest overtuige. Van z'n ware christelijke gezindheid. Hij stierf als martelaar in 1567. In 't zuiden sloeg de inquisitie 't felst toe: daarom ook stroomden steeds meer vluchtelingen uit de zuidelijke Nederlanden naar 't noorden. Met hen kwamen ook de predikanten & de godgeleerden om 'n nieuwe leer te verkondigen: theologische hoogleraren a/d Leidse universiteit waren allen zuidnederlanders of Fransen. Arminius was de eerste noordnederlandse theoloog die daar doceerde. Door deze calvinistische stroom uit 't zuiden werden zo dus ook de noordelijke nederlanden bein-vloed zodat 't calvinisme de ruggegraat werd van 't verzet tegen Spanje. Toch was 't aantal calvinisten niet zo groot als men zou vermoeden ...
In 1587 vormden zij in Holland naar schatting nog maar 'n tiende deel v/d bevolking die was gaan protesteren na de dreiging v/d 10e penning?!
't Grootste deel was dus eigenlijk nog steeds katholiek, behoorde tot 't bijbelse humanisme i/d trant van Erasmus, of was doopsgezind of luthers.
Bij 't uitbreken v/d twisten in 1610 lagen de verhoudingen alweer heel anders: toen was 't merendeel v/d bevolking lid v/d Gereformeerde (thans
Hervormde) Kerk der Nederlanden. Dat neemt niet weg dat de andere groepen nog ruimschoots aanwezig waren. Aan 't begin v/d reformatie @ Nederland had de pastoor van Garderen, die tot de nieuwe leer was overgegaan & schreef onder de naam Anastasius Veluanus, 'n boekwerkje dat hij Der Leecken Weghwijser noemde rond 1554. Daarin wees hij de predestinatie af & pleitte voor 'n "kleine vrije wil" die de mens was in-geschapen. Zo waren er i/d aanvang meer die wel de nieuwe leer aanhingen, maar 'n gematigd standpunt innamen ten aanzien v/d dogmatische consequenties die deze meebracht. De pastoor van Utrecht, Hubert Duifhuis, trachtte i/d Jacobikerk 't katholieke & 't protestantse geloof met elk- ander te verbinden. Hij bediende eerstvde mis & ging vervolgens naar 't schip v/d kerk, waar 't volk 'n psalm aanhief op gereformeerde wijze, & predikte daarna i/d trant v/d reformatie. Dat was nog zo in 1578! Prins Willem van Oranje ging, als hij in Utrecht was, graag bij DEZE verdraag-zame man ter kerke! Oranje was in 't algemeen 'n tegenstander van calvinistische scherpslijpers. Vooral met Petrus Dathenus, de man v/d psalm-berijming, had hij 't flink à/d stok, speciaal toen deze probeerde om in Gent 'n theocratie te vestigen naar Geneefs model. Met andere woorden, bij wijze van spreken & schrijven: er zijn nu nog steeds meer overeenkomsten te vinden tussen toen & nu, dan onoverkomelijke verschillen ...