GG over waarom 'n boek lezen zo anders is dan 'n

BOEK BELUISTEREN
(Ger Groot i/d trouwe verdieping van relisofie & filo(lol)gie ahw bij wijze van spreken)
"De literatuur
is erop ingesteld
om in stilte
& met de ogen
te worden
gelezen"
...) ...


Om professionele redenen schuif ik momenteel 't ene audioboek na 't andere de cd~speler van m'n auto in. De lange kilometers snelweg worden 'r 'n stuk draaglijker door. Van hoge literatuur tot chicklit & regelrechte pulp: al die luisterboeken vormen 't ideale argument tegen de gedachte dat je achter 't stuur alleen maat je tijd zit te verdoen. EEN ding valt me wel veel vaker op: hoe kundig 'n boek ook wordt voorgelezen, 't luiste-ren ernaar mist iets dat 't lezen vanzelfsprekend bezit: orientatie! In 'n luisterboek weet je nooit precies waar je bent? Halverwege 'n hoofdstuk?

Of inmiddels alweer in 't volgende? En als hè na 'n kortevonderbreking weer opnieuw i/d autobstapt, hoe vind je dan weer de plaats terug waar je gebleven was? Dat oriëntatieverlies is de prijs van 't gemak: 't audioboek mag de lezer dan de handen vrijgeven, 't ontneemt 'm ook 't intuïtieve besef van WAAR hij in z'n boek ongeveer zit. 'n Lezer voelt dat letterlijk in zijn hand: hij hoeft er niet eens over na te denken. Maar de luisteraar bevindt zich altijd in 'n soort van akoestische mist. Wil hij in 't boek z'n plaats bepalen, dan moet hij toch weer aan 't lezen slaan: de
inhoudsopgave op de cd~verpakking. Al net zo verraderlijk bij 't audioboek is 't ontbreken van 'n bladspiegel.

Onwillekeurig hebben we in onze leescultuur leren omgaan met 'n hele reeks codes die onze ogen gidsen door de tekst.

Woorden of zinnen krijgen verschillende functies doordat ze op 'n bepaalde plaats op de pagina staan of 'n afwijkend lettertype hebben. Ook daaroverbhoeven we niet meer na te denken. Automatisch weten we: dit is 'n titel, dit is 'n tussenkop, dit is 'n voetnoot, & dit staat alleen maar in 't boek om de auteursrechten v/d schrijver te beschermen .....

In 't voorleesboek werkt dat niet, want 'n stem kun je niet cursief of in grootkapitaal zetten. Je kunt wel wat moduleren, maar die truc bewaren de voorlezers liever voor dialogen, waarin de afwisselende stemmen ECHT anders moeten klinken omdat je als luisteraar anders al helemaal er niet meer uitkomt. PAS DAN blijkt hoezeer de literatuur er sinds eeuwen op is ingesteld in stilte & met de ogen te worden gelezen ~ & niet beluisterd met de oren. 't Beeld v/d tekst is bijna even belangrijk geworden als woorden zelf, maar juist dat beeld verdwijnt bij luister~cd's geheel! 't Schrift is MEER dan 'n code die verwijst naar 't gesproken woord, zo stelde de Franse filosoof Jacques Derrida bijna 'n halve eeuw geleden al vast. 't Is niet 'tweedehands' maar heeft 'n eigen betekenis misschien wel belangrijker dan de stem. Toen hij dat schreef lag de luister~cd nog ver in 't ver-schiet, maar die vinding illustreert zijn ideeën 't best. Bladspiegel, lettercorps, witregel & 't inspringen v/d alinea: al die dingen kun je niet voorlezen, maar zonder hen zou 'n moderne roman 'n onbegrijpelijke woordenbrij worden. Vooral aan 't begin van 'n audio~cd hoor je hoe moeilijk de voorlezers 't hebben met al 't wit dat ze op de titelpagina's te verstouwen krijgen.

Dan komt 't aan op 'n zorgvuldige timing v/d stiltes
& vaak gaat dat mis. We kunnen de geschiedenis nu eenmaal niet omdraaien & terugkeren naar 'n simpele orale cultuur/literatuur. 't Audioboek vraagt om nieuwe codes, die hoorbaar maken wat geschreven & gedrukt gestaan heeft. Dat laatste heeft ons lezen ontegenzeglijk verrijkt, maar klinkend krijgen we die winst nog niet. We luisteren, maar slagen er nog niet in te horen wat we tot nu toe alleen nog maar hebben kunnen zien.
.