bonbon

Jelena Bonner [1923-2011] Strijdster voor mensenrechten. Met het verscheiden van JB heeft Rusland een vd meest prominente mensenrecht-activisten uit de USSR-tijd verloren. Voor de buitenwereld was ze bovenal bekend als 'de vrouw van Sacharov', ween predikaat waar JB niet blij mee was. Dat had niets te maken met hun persoonlijke relatie, maar wel met haar gevoel voor eigenwaarde. Ze wilde beoordeeld worden op haar eigen merites, en die waren niet gering.

Met het verscheiden van Bonner afgelopen zaterdag heeft Rusland een vd meest prominente nog levende mensenrecht-activisten uit de USSR-tijd verloren: ze kreeg in die hoedanigheid voor 't eerst brede bekendheid in 1972, toen ze haar lidmaatschap vd Communistische Partij opzegde en in het huwelijk trad met de beroemde atoomgeleerde en dissident Andrej Sacharov.

'Mijn derde leven', zo noemde ze later haar huwelijk met Sacharov. "Als een sprookje kwamen twee delen van EEN ziel bij elkaar. Een vol-ledige versmelting van alles, van het aller-intiemste tot de wereldpolitiek!"

Bonners 'derde leven' volgde op haar eerste levensfase, die haar 'in roze wolken' gehulde jeugdjaren omvatte, en haar 'tweede leven', waarin ze werkte als arts en de kinderen uit haar eerste huwelijk ter wereld bracht. Ze werd in 1923 als dochter van een Armeense communist geboren in wat toen nog de Turkestaanse autonome Sovjet-republiek heette.

Haar vader overleefde de zuiveringen niet vd jaren '30 & hij werd in '38 doodgeschoten. Haar moeder werd dat lot bespaard & kreeg 8 jaar ballingschap in Kazachstan opgelegd. Jelena was 18 toen Duitse troepen in '41 de USSR binnenvielen. zij had net de middelbare school afgemaakt & was in Leningrad be-gonnen aan 'n studie Russische taal & literatuur.

JB meldde zich vrijwillig als verpleegster bij 't Rode Leger & vertrok naar 't front, alwaar ze ternauwernood a/d dood ontsnapte.

De rest vd oorlog wachtte ze o/d terugkeer van haar moeder. Toen die uiteindelijk aanbelde was ze zo uitgemergeld dat Jelena haar niet meteen herkende, iets war ze zichzelf nadien nooit heeft kunnen vergeven. Na de oorlog studeerde ze medicijnen & was ze werkzaam als arts. In '65 trad JB toe tot de CP, hetgeen ze later 'EEN vd grootste fouten van m'n leven' noemde.

Haar kennismaking met Sacharov bracht haar ertoe om de partij de rug toe te keren, 'n drieste stap in die tijd, om zich volledig te wijden a/d mensenrechten. Zij werd Sacharovs steun & toeverlaat, in alle opzichten. In '75 reisde ze af naar Oslo om namens haar man de Nobelprijs v/d vrede in ontvangst te nemen. 'n Jaar later stond ze a/d wieg vd Moskouse Helsinki-groep, nog altijd EEN vd invloedrijkste Russische mensenrecht-organisaties. In '80 werd AS uit Moscow verbannen naar Gorki, 't huidige Nizjni Novgorod. JB kreeg toestemming om samen met haar man af te reizen naar de Wolgastad.

Tijdens de ballingschap was zij Sacharovs enige verbinding met de buitenwereld. 't Echtpaat werd 'r zwaar o/d proef gesteld door de geheime dienst KGB, waar men Bonner steevast 'de vos' noemde. De KGB liet geen gelegenheid onbenut om geruchten te verspreiden over JB als 'kwade genius', die 'n ongezonde invloed zou hebben op AS.

De teugels werden gevierd na 't aan-treden in maart '85 vd nieuwe jonge partijleider Michail Gorbatsjov. Eind '86 werd 'r aangebeld bij de Sacharovs in Gorki, alwaar enkele mannen 'n telefoontoestel plaatsten [meer dan 'n half jaar na Tsjernobyl!?] & 't tweetal meedeelden dat ze de volgende dag telefoon konden verwachten.

't Telefoontje kwam inderdaad de volgende middag: Gorbatsjov belde persoon-lijk op om te zeggen dat Bonner & Sacharov konden terugkeren naar Moskou. AS stortte zich al gauw i/d politiek als lid v/h nieuwe Sovjetparlement, tot z'n vroegtijdige dood in december '89. JB was nauw betrokken bij de oprichting vd invloedrijke mensenrechten-organisatie Memorial!

Na '91 werd ze lid vd adviesraad voor mensenrechten vd nieuwe president Boris Jeltsin, maar toen die eind '94 troepen stuurde naar Tsjetsjenie stapte ze op uit protest! De laatste jaren van haar leven bracht ze door in de USA bij haar dochter. Ook vanuit Amerika bleef 'Ljoesja', zoals ze in mensenrecht-kringen liefdevol werd genoemd, de gebeurtenissen in Rusland nauwlettend volgen, ondanks haar zienderogen verslechterende gezondheid.

Ze leverde felle kritiek o/d processen tegen de in ongenade gevallen oliemagnaat Michail Chodorkovski, tekende 'n petitie voor 't aftreden van premier Vladimir Poetin & pleitte samen met oud-dissident Vladimir Boekovski voor uitsluiting van Rus-land uit de G8, omdat 't land in hun optiek niets te zoeken had in 't gezelschap van democratisch bestuurde landen ...

Eind december werd 'n brief van Bonner voorgelezen op 'n demonstratie tegen racisme in Moskou:
"GAAT U ERVAN UIT DAT IK HIER VANDAAG OOK BEN GEKOMEN OM ALWEER MIJN MOEDERLAND TE REDDEN. HOEWEL DE BENEN AL NIET MEER WILLEN" ...

JELENA GEORGIJEVNA BONNER
geboren 15 februati 1923 te Mary {USSR},
overleden op 18 juni 2011 in Boston {USA}


met dank aan
Geert Groot Koerkamp
@
trouw/verdieping/naschrift